W pi\u0105tek og\u0142oszono, \u017ce “Ojczyzna<\/a>” Paw\u0142a Pawlikowskiego<\/a> b\u0119dzie reprezentowa\u0107 Polsk\u0119 w przysz\u0142orocznym wy\u015bcigu oscarowym. Z tej okazji Mi\u0142osz Spychalski pisze o tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera, sprawdzaj\u0105c, czy mo\u017cna go nazwa\u0107 wielkim polskim tw\u00f3rc\u0105 narodowym.<\/strong> Przeniesienie podzia\u0142u na “wprawki” i “wielkie dzie\u0142a” do rzeczywisto\u015bci kina jest kusz\u0105ce (podzia\u0142 ten da\u0142oby si\u0119 odnie\u015b\u0107 tak\u017ce do samego Manna<\/a>), jednak do sparowania Pawlikowskiego<\/a> z Bola\u00f1o<\/a> sk\u0142oni\u0142o mnie co innego: kwestia dos\u0142ownie rozumianej wielko\u015bci \u2013 METRA\u017bU. Bo oto mamy nieoczywisty przypadek re\u017cysera, u kt\u00f3rego \u2013 z jednej strony \u2013 ka\u017cde kolejne, jednocze\u015bnie doskona\u0142e i nad\u0119te uj\u0119cie wykrzykuje nam w twarz aspiracje ich tw\u00f3rcy do rangi mistrzostwa. Tyle \u017ce \u2013 z drugiej strony \u2013 Pawlikowski ostatnim filmem raz jeszcze potwierdza, \u017ce woli by\u0107 tw\u00f3rc\u0105 ma\u0142ym, RE\u017bYSEREM OPOWIADA\u0143 \u2013 nie powie\u015bciopisarzem \u2013 jak gdyby, niczym \u00f3w farmaceuta, uznaj\u0105c, \u017ce lepiej przedk\u0142ada\u0107 “dzie\u0142a mniejsze nad dzie\u0142a wi\u0119ksze”. <\/p>\n O\u015bwieconym farmaceut\u0105 \u2013 czyli farmaceut\u0105 sprzed czasu regresu farmaceut\u00f3w, tym, do kt\u00f3rego pije Bola\u00f1o<\/a> \u2013 jest Georg Trakl: austriacki poeta i jeden z najwi\u0119kszych katastrofist\u00f3w XX-wieku. Owszem, to portal filmweb.pl, nie lubimyczytac.pl. Rzecz w tym, \u017ce Pawlikowski<\/a> zamierza\u0142 pisa\u0107 doktorat na temat Trakla. Mo\u017ce to \u2013 cho\u0107 nie musi \u2013 zdradza\u0107 pewn\u0105 sympati\u0119 wzgl\u0119dem poety, na boku pracy w aptece pisz\u0105cego o nieuchronno\u015bci zag\u0142ady cywilizacji oraz niszczycielskich cyklach natury. Sympati\u0119 tym pewniejsz\u0105, \u017ce gdy filmy Pawlikowskiego<\/a> nieco ociosa\u0107 \u2013 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 na ziemi\u0119, pobrudzi\u0107, zobaczy\u0107 jako l\u0119kliwe i ma\u0142e \u2013 wy\u0142ania si\u0119, my\u015bl\u0119, w\u0142a\u015bnie to: przeczucie katastrofy; jaki\u015b dziwaczny, RZUTOWANY WSTECZ DEKADENTYZM. <\/p>\n “Ojczyzna<\/a>” \u2013 lata 40. \u2013 “Zimna wojna<\/a>” \u2013 g\u0142\u00f3wnie lata 50. \u2013 “Ida<\/a>” \u2013 lata 60. Do\u015b\u0107 naturalnie uk\u0142ada si\u0119 to w Trylogi\u0119 Powojnia, co mog\u0142oby zaprzecza\u0107 tezie o katastrofizmie Pawlikowskiego<\/a>. Przecie\u017c obawia\u0107 mo\u017cna si\u0119 przed. A skoro jeste\u015bmy ju\u017c po katastrofie, to czego tu si\u0119 jeszcze l\u0119ka\u0107? Odpowied\u017a “kolejnej katastrofy” by\u0142aby tyle\u017c banalna, co otwieraj\u0105ca nieco inn\u0105 perspektyw\u0119 na t\u0119 filmografi\u0119. <\/p>\n Bo cho\u0107 sama nieust\u0119pliwo\u015b\u0107 Pawlikowskiego<\/a> w badaniu powojennego pogorzeliska prowokuje obraz filmowca-historyka, jest to obraz zbyt w\u0105ski. Po cz\u0119\u015bci jest to w\u0105tpliw\u0105 zas\u0142ug\u0105 debaty publicznej (politycznej), kt\u00f3ra z “Idy<\/a>” uczyni\u0142a kolejny z wielkich film\u00f3w na temat Holocaustu, a w “Zimnej wojnie<\/a>” \u2013 obok melodramatycznej historii \u2013 dostrzeg\u0142a nade wszystko krytyk\u0119 komunistycznego ustroju. Z tak prostolinijnych schemat\u00f3w wy\u0142amuje si\u0119 jednak “Ojczyzna<\/a>“. I zapewne to w\u0142a\u015bnie sprawi\u0142o, \u017ce na naszym podw\u00f3rku przesz\u0142a przez kina i sfer\u0119 medialn\u0105 bez wi\u0119kszego odd\u017awi\u0119ku. <\/p>\n Chyba w\u0142a\u015bnie op\u00f3r “Ojczyzny<\/a>” \u2013 przed kalkami rodem ze wsp\u00f3\u0142czesnych, politycznych osi sporu \u2013 pozwoli\u0142 mi spojrze\u0107 na wcze\u015bniejsze filmy Pawlikowskiego<\/a> przez co\u015b wi\u0119cej ni\u017c pryzmat historyzmu. On sam zreszt\u0105 po cz\u0119\u015bci odsuwa si\u0119 od takiej perspektywy twierdz\u0105c<\/a>, \u017ce robi filmy o przesz\u0142o\u015bci po to, by znale\u017a\u0107 co\u015b okre\u015blonego. Doda\u0142bym: jedynie po to i jedynie projektuj\u0105c wstecz to, co w dalszym ci\u0105gu, po dzi\u015b dzie\u0144 \u017cywe i \u017cywo niepokoj\u0105ce. Gdy historyczn\u0105 realno\u015b\u0107 potraktowa\u0107 jako kostium, tym, co wybija si\u0119 w tych filmach na plan pierwszy, jest nawet nie tyle katastrofizm, co EGZYSTENCJALIZM \u2013 w znaczeniu wydania na pastw\u0119 przypadkowo\u015bci, na pozbawion\u0105 sensu tu\u0142aczk\u0119, bez jakiegokolwiek sta\u0142ego punktu oparcia. To ostatnie w nieco mniejszym stopniu odnosi\u0142oby si\u0119 do “Zimnej wojny<\/a>“, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b \u2013 do “Idy<\/a>“. <\/p>\n G\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniem egzystencjalizmu takiego, jaki widzimy u Pawlikowskiego<\/a>, by\u0142oby to, \u017ce to\u017csamo\u015b\u0107 jest fikcj\u0105. Dlatego w historii zakonnicy \u017cydowskiego pochodzenia, na chwil\u0119 przed z\u0142o\u017ceniem \u015blub\u00f3w opuszczaj\u0105cej klasztor i mierz\u0105cej si\u0119 z tragicznymi losami jej rodziny, nurtuje go nie sam jej przebieg, lecz to, co po katastrofie. I g\u0142\u00f3wnym odkryciem Idy b\u0119dzie to, \u017ce \u015bwiata ju\u017c nie ma, a zast\u0105pi\u0142 go chroniczny stan wysiedlenia: z historii w\u0142asnej i historii najbli\u017cszych, z tradycji, religii, miejsca, j\u0119zyka \u2013 z to\u017csamo\u015bci. <\/p>\n Przek\u0142ada si\u0119 na to przerwanie wi\u0119zi ze \u015bwiatem oraz innymi. Dlatego w ostatniej scenie “Idy<\/a>” \u2013 jak podejrzewamy \u2013 bohaterka powraca do klasztoru, bolesno\u015b\u0107 dryfowania bez pocz\u0105tku i ko\u0144ca \u0142agodz\u0105c stanem izolacji, chwil\u0119 wcze\u015bniej za\u015b odrzucaj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 relacji mi\u0142osnej. Tej ostatniej \u2013 jako sta\u0142ego punktu odniesienia \u2013 rozpaczliwie chwyta si\u0119 dw\u00f3jka g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w “Zimnej wojny<\/a>“. Jednak i tutaj, ponownie, jedyn\u0105 sta\u0142\u0105 okazuje si\u0119 ruch; konieczno\u015b\u0107 ci\u0105g\u0142ego przekraczania granic przez “dw\u00f3jk\u0119 serduszek”, kt\u00f3rym przysz\u0142o egzystowa\u0107 w \u015bwiecie bez miejsca dla ich uczucia. W \u015bwiecie, kt\u00f3ry ostatecznie trzeba \u2013 jak Ida \u2013 opu\u015bci\u0107, w finale filmu niesmacznie hieratycznym, a jednak wymownym co do pesymizmu Pawlikowskiego<\/a>, raz jeszcze wysy\u0142aj\u0105cego ludzi precz jak najdalej od \u015bwiata. <\/p>\n <\/div>\n Ten brak i to poczucie bycia w zawieszeniu Pawlikowski<\/a> wyzyskuje na r\u00f3\u017cne sposoby. Intensywne zbli\u017cenia i ciasne ramy kadr\u00f3w, jak gdyby wi\u0119\u017c\u0105ce protagonist\u00f3w. Ma\u0142o czytelne ci\u0119cia monta\u017cowe; r\u00f3wnie\u017c poprzez czarno-bia\u0142y obraz \u2013 neutralizuj\u0105cy konkret, “prozaiczno\u015b\u0107”, a wzmacniaj\u0105cy wra\u017cenie pustki. Nawet tak cz\u0119ste wykorzystywanie sekwencji taneczno-muzycznych ma tu pod\u0142o\u017ce egzystencjalistyczne: jako moment\u00f3w stanu zawieszenia \u2013 skazania na duchowy letarg lub te\u017c zassania przez jazgot i wir \u015bwiata. W obu przypadkach nic nie jest tu sta\u0142e, okre\u015blone, pewne. \u2028 Pawlikowski<\/a> pewien czas mieszka\u0142 we W\u0142oszech, a jako artysta wyrasta\u0142 w Anglii (w latach 90. tworz\u0105c dokumenty dla BBC, nast\u0119pnie zbieraj\u0105c w tej stacji pierwsze szlify w kinie fabularnym). Gdy wi\u0119c jako dzie\u0142o-patrona dla sportretowania los\u00f3w Idy Pawlikowski<\/a> okre\u015bla “\u017by\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem<\/a>” Godarda<\/a> \u2013 nie za\u015b dowolny obraz czy to polski, czy brytyjski, czy jeszcze inny, poruszaj\u0105cy temat Zag\u0142ady \u2013 nie musi to wcale tak dziwi\u0107. Obu tw\u00f3rc\u00f3w \u0142\u0105czy co\u015b wi\u0119cej ni\u017c fetyszyzacja czarno-bia\u0142ych uj\u0119\u0107 postaci sk\u0105panych w dymie papierosowych ob\u0142ok\u00f3w. Jest to w\u0142a\u015bnie egzystencjalizm: ogl\u0105d jednostki jako produktu okoliczno\u015bci \u2013 jako pozbawionej mo\u017cliwo\u015bci wolnego wyboru w \u015bwiecie, kt\u00f3ry Idzie pozostaje jedynie opu\u015bci\u0107, a kt\u00f3ry Nan\u0119 z “\u017by\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem<\/a>” morduje. <\/p>\n Zapewne to przywilej bycia tw\u00f3rc\u0105 wzgl\u0119dnie odleg\u0142ym od wszelkich kulturowych czy narodowych tre\u015bci sprawi\u0142, \u017ce duchowo\u015b\u0107 Pawlikowskiego<\/a> jest tak ma\u0142o polska. W Trylogii Powojnia ujawnia si\u0119 co innego: fascynacja religijno\u015bci\u0105 prawos\u0142awia i Wschodem, przejawiaj\u0105ca si\u0119 ju\u017c w jego okresie dokumentalistycznym, gdy kr\u0119ci filmy w Rosji i o Rosji \u2013 o s\u0142ynnym pisarzu Wienedikcie Jerofiejewie; o prawnuku Dostojewskiego<\/a>; o rosyjskim nacjonali\u015bcie prowadz\u0105cym kampani\u0119 wyborcz\u0105. Tak\u017ce fabularne “Ostatnie wyj\u015bcie<\/a>” skupia si\u0119 na losach rosyjskiej imigrantki. Jednak co innego ni\u017c dob\u00f3r postaci jest tu kluczowe, mianowicie \u2013 i\u015bcie wschodnia krytyka naszej ery i stoj\u0105ca w kontrze do niej potrzeba do\u015bwiadczenia misterium. <\/p>\n To ona stoi za uczynieniem Idy ikon\u0105 \u2013 efemerycznym obiektem sakralnym, w kt\u00f3rym mie\u015bci si\u0119 niewinno\u015b\u0107 nieprzystaj\u0105ca do tego \u015bwiata. To st\u0105d fina\u0142owi “Zimnej wojny<\/a>” tak blisko do “Zbrodni i kary” oraz chrze\u015bcija\u0144skiego egzystencjalizmu Dostojewskiego<\/a>. To dlatego stale obecne w tej tw\u00f3rczo\u015bci jest poszukiwanie wyj\u015bcia poza \u2013 profanum, polityk\u0119 \u2013 i powrotu do stanu sprzed \u2013 sprzed katastrofy, sprzed nowoczesno\u015bci. Jak w przypadku otwieraj\u0105cego “Zimn\u0105 wojn\u0119<\/a>” etnograficznego uj\u0119cia, w kt\u00f3rym ludowy pie\u015bniarz prezentuje prymitywn\u0105 melodi\u0119 \u2013 odprysk tradycji w dalszych partiach filmu zduszonej przez ci\u0119\u017car nowoczesnej pa\u0144stwowo\u015bci i ukazane w filmie powstanie zespo\u0142u “Mazowsze”.\u2028 A jednak to nie wszystko to samo i tam, gdzie modernistyczne z ducha ambicje Tarkowskiego<\/a> popycha\u0142y go do kr\u0119cenia monstr\u00f3w pokroju “Andrieja Rublowa<\/a>“, Pawlikowski<\/a> odmawia i zamiast tworzy\u0107 dzie\u0142a “wielkie”, kr\u0119ci ni to poematy, ni to nokturny czy parabole. Opowiadania, nie powie\u015bci. Wracamy do kwestii metra\u017cu \u2013 nie wielko\u015bci, nie aspiracji \u2013 z pytaniem: dlaczego? Dlaczego te filmy s\u0105 tak kr\u00f3tkie? Mo\u017cliwo\u015bci\u0105, do kt\u00f3rej jest mi najbli\u017cej, by\u0142oby to, \u017ce po katastrofie, nawet wiele lat po niej \u2013 b\u0119d\u0105c tak g\u0142\u0119boko uwik\u0142anymi w szkodliwe skutki nowoczesno\u015bci, naogl\u0105dawszy si\u0119 i naczytawszy dziesi\u0105tek, setek dzie\u0142 krytykuj\u0105cych ten czy tamten aspekt naszej epoki, dzie\u0142 o totalitaryzmach, o \u015amierci Boga, o kapitalizmie \u2013 w\u0142a\u015bciwie nie da si\u0119 ju\u017c zbyt wiele powiedzie\u0107. Poczu\u0107 \u2013 owszem, lecz nie opowiedzie\u0107. O TYM W\u0141A\u015aNIE “M\u00d3WI\u0141BY”, TO DEMONSTROWA\u0141BY NAM PAWLIKOWSKI<\/a>. <\/p>\n Przenie\u015b\u0107 na ekran posta\u0107 Manna<\/a> tylko po to, by stworzy\u0107 “dzie\u0142o mniejsze” \u2013 fabu\u0142\u0119 zamkn\u0105\u0107 na przestrzeni kilku dni, a czas projekcji w przesz\u0142o 80 minutach \u2013 jest oznak\u0105 wysokiego stopnia odwagi, wr\u0119cz buty. “Ojczyzna<\/a>” jest pod pewnym wzgl\u0119dem biopikiem idealnym \u2013 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce de facto nim nie jest. Czego\u015b podobnego pr\u00f3bowa\u0142a niedawno Agnieszka Holland<\/a>. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy “Franzem<\/a>” a “Ojczyzn\u0105<\/a>” polega\u0142aby na tym, \u017ce Pawlikowski<\/a> nie symuluje niemo\u017cliwo\u015bci opowiedzenia historii pisarza, jednocze\u015bnie j\u0105 opowiadaj\u0105c \u2013 jak czyni to Holland<\/a>. “Ojczyzna<\/a>” opowiada, lecz bior\u0105c wyimek, nie ca\u0142o\u015b\u0107: nie Franza, nie Tomasza, lecz Manna-jako-figur\u0119. I st\u0105d \u2013 ju\u017c po obejrzeniu “Ojczyzny<\/a>” \u2013 trudno w\u0142a\u015bciwie orzec, co Pawlikowski<\/a> s\u0105dzi na temat autora “Czarodziejskiej g\u00f3ry”. Nie pada przed nim na kolana \u2013 czy to pe\u0142en l\u0119ku, czy uwielbienia. A zamiast nie-opowiada\u0107 historii pisarza, opowiada histori\u0119 kilkorga ludzi \u2013 Manna<\/a> i dw\u00f3jki jego dzieci \u2013 uwik\u0142anych w dramat w rzeczy samej egzystencjalistyczny. <\/p>\n W tym dramacie powtarza si\u0119 wi\u0119c wszystko, o czym by\u0142a mowa wcze\u015bniej: potrzeba sacrum; poszukiwanie tego, co poza wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 cywilizacj\u0105; fiksacja na punkcie granic i braku okre\u015blenia. Rzec by si\u0119 chcia\u0142o: dlaczego mia\u0142oby to nas \u2013 tym bardziej, \u017ce zaserwowane po raz trzeci \u2013 jakkolwiek pobudza\u0107? W og\u00f3le poj\u0119cie bycia-po-katastrofie jest pewnym anachronizmem, podobnie jak egzystencjalizm \u2013 przywilej garstki intelektualist\u00f3w drugiej po\u0142owy XX-wieku. <\/p>\n \u015awie\u017co\u015b\u0107, a zarazem przewaga “Ojczyzny<\/a>” nad poprzednimi filmami polega\u0142aby na tym, \u017ce do gry wkracza nie tyle polityka \u2013 obecna ju\u017c w “Idzie<\/a>” i “Zimnej wojnie<\/a>” \u2013 lecz polityczno\u015b\u0107. Pawlikowskiemu<\/a> udaje si\u0119 doda\u0107 bli\u017cszy (\u017cywemu) cia\u0142u konflikt; ods\u0142oni\u0107 z w\u0142asnymi l\u0119kami. Co\u015b \u015bciska, co\u015b nieprzyjemnie, znajomo-nieznajomo brzmi czy wygl\u0105da. Jest to widmo katastrofy unosz\u0105cej si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie nad Europ\u0105; a tak\u017ce widmo nihilizmu. <\/p>\n Opowiastka o parze Mann\u00f3w przeje\u017cd\u017caj\u0105cych przez Niemcy Zachodnie i Wschodnie \u2013 przygl\u0105daj\u0105cych si\u0119 \u015bwiatu rozrywanego przez kolejne podzia\u0142y, tezy i antytezy \u2013 staje si\u0119 matryc\u0105 nie dla tragizm\u00f3w II wojny \u015bwiatowej, lecz powojennego poczucia bezsensu oraz stanu os\u0142upienia, w kt\u00f3rym pozostaje jedynie przygl\u0105da\u0107 si\u0119 ruinom. “To film bezradno\u015bci” \u2013 stwierdzi\u0142 sam re\u017cyser. I rzeczywi\u015bcie, tym razem naprawd\u0119 czu\u0107 l\u0119k i rezygnacj\u0119 \u2013 gdzie\u015b wze\u015bniej zagubione w konwencji melodramatu (“Zimna wojna<\/a>“); niewybrzmiewaj\u0105ce do ko\u0144ca przez ci\u0119\u017car Holocaustu (\u201cIda<\/a>“). W\u0105tki z poprzednich film\u00f3w zyskuj\u0105 w “Ojczy\u017anie<\/a>” tyle\u017c na czytelno\u015bci, co sile ra\u017cenia: dramat zimnej wojny (m\u00f3wi\u0105c dzisiejszym j\u0119zykiem: dramat polaryzacji) ujawnia si\u0119 ostatecznie jako dramat bycia nie u siebie: bez ojczyzny, bez w\u0142asnego \u017cycia. I jednych prowadzi do odebrania sobie tego\u017c \u017cycia (Klaus), innych do skierowania spojrzenia ku sferze wykraczaj\u0105cej ponad doczesno\u015b\u0107 egzystencji (Erika i Thomas). <\/p>\n Bo ostatecznie tym, co wed\u0142ug Pawlikowskiego<\/a> jest w stanie uratowa\u0107 \u017cycie jest to, co poza nim. Lub przed nim. Tym bardziej mo\u017ce dziwi\u0107 stwierdzenie Iwony Kurz w recenzji<\/a> filmu dla “Dwutygodnika”, i\u017c re\u017cyser nie tyle nawet nie proponuje odpowiedzi (to nie musia\u0142by by\u0107 zarzut), ile nie do ko\u0144ca jest jasne, jakie pytania stawia [\u2026]<\/i>. Powiedzia\u0142bym, \u017ce jest zupe\u0142nie na odwr\u00f3t: odpowiedzi Pawlikowskiego<\/a> \u2013 by\u0107 mo\u017ce rozczarowuj\u0105ce \u2013 s\u0105 takie same, jak zawsze. Za to pytania “Ojczyzna<\/a>” zdecydowanie stawia: o sens i jego brak; o wiar\u0119 \u2013 czy o nadziej\u0119. Rzecz w tym, \u017ce s\u0105 one do\u015b\u0107 abstrakcyjne, a przede wszystkim \u2013 transmitowane na poziomie emocji, nie s\u0142owa. Raz jeszcze: opowiedzie\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wiele si\u0119 nie da \u2013 m\u00f3wi, pokazuje Pawlikowski<\/a>. Mo\u017cna jedynie pr\u00f3bowa\u0107 co\u015b poczu\u0107 \u2013 jak Mann w finale filmu. <\/p>\n W\u0142a\u015bnie ta subtelno\u015b\u0107 sprawia\u0142aby, \u017ce Pawlikowski<\/a> jest tw\u00f3rc\u0105 wzgl\u0119dnie nieprzyst\u0119pnym. I nie chodzi o “przeintelektualizowanie” \u2013 jego filmy nie s\u0105 przecie\u017c zawi\u0142e, a sam walor estetyczny \u2013 ze zdj\u0119ciami \u0141ukasza \u017bala<\/a> na czele \u2013 kompensuje wiele z obecnej w tych obrazach dawki nad\u0119cia. Rzecz raczej w braku punktu zaczepienia. Tym, co charakteryzuje t\u0119 trylogi\u0119, by\u0142by dystans \u2013 do przedstawianego \u015bwiata, do postaci, do prostych odpowiedzi. Brak w tym toporno\u015bci czy symbolizmu. Dystans ten w og\u00f3le jest czym\u015b szerzej zakrojonym i przek\u0142ada si\u0119 na osobno\u015b\u0107 innego rodzaju. <\/p>\n Je\u015bli bowiem dowiedzieli\u015bmy si\u0119 z “Ojczyzny<\/a>” czego\u015b na temat samego Pawlikowskiego<\/a>, to tego, \u017ce nigdy nie b\u0119dzie “naszym” re\u017cyserem. Chodzi nie tylko o odmienno\u015b\u0107 stylu, repertuar \u015brodk\u00f3w \u2013 w skr\u00f3cie \u2013 o poetyk\u0119. Nie tylko o niepe\u0142n\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do polskiej kultury. I z pewno\u015bci\u0105 nie o to, \u017ce kr\u0119ci filmy o Niemcach, a nie o Polakach. To ostatnie jest jednak jako\u015b wymowne i je\u015bli jego postaci s\u0105 zawsze w pewien spos\u00f3b poza, to nie inaczej jest z samym re\u017cyserem: ma\u0142o swojskim, bo stale kieruj\u0105cym wzrok w stron\u0119 uniwersalnego. Pawlikowski<\/a> pozostaje tw\u00f3rc\u0105 bezojczy\u017anianym \u2013 je\u015bli ju\u017c, to bardziej europejskim ni\u017c polskim, a na dodatek wyj\u0119tym z innego czasu. Gdy spojrze\u0107 na jego list\u0119 14 najlepszych film\u00f3w wszech czas\u00f3w, znajdziemy tam co prawda jeden polski tw\u00f3r \u2013 “Popi\u00f3\u0142 i diament<\/a>” \u2013 lecz tylko dwa filmy nakr\u0119cone po 1980 roku, w tym zaledwie jeden XXI-wieczny (“Mulholland Drive<\/a>” Lyncha<\/a> \u2013 rok 2001). <\/p>\n Niewsp\u00f3\u0142czesny jest nade wszystko ten artyzm. I cho\u0107 nawet wtedy, gdy Pawlikowski<\/a> wybiera konwencj\u0119 epick\u0105 \u2013 jak w “Zimnej wojnie<\/a>” \u2013 i zamiast obrazu epickich rozmiar\u00f3w tworzy “dzie\u0142o mniejsze”, konsekwentnie wyznaj\u0105c zasad\u0119, \u017ce epoka tych “wi\u0119kszych” bezpowrotnie min\u0119\u0142a, to niew\u0105tpliwie aspiracje s\u0105 tu te same, co sprzed czasu katastrofy farmaceut\u00f3w \u2013 Z NATURY TYCH MISTRZOWSKICH, WYSOKICH. Niewsp\u00f3\u0142czesnych w\u0142a\u015bnie. I nieprzypisanych do tego czy tamtego doczesnego miejsca; do tej czy tamtej ojczyzny. Pawlikowski<\/a> mo\u017ce wi\u0119c otrzymywa\u0107 w Polsce wszelkie mo\u017cliwe laury \u2013 mo\u017ce by\u0107 o nim g\u0142o\u015bno w naszych mediach, gdy i je\u015bli “Ojczyzna<\/a>” otrzyma oscarow\u0105 nominacj\u0119 \u2013 lecz nigdy nie stanie farmaceut\u0105 lecz\u0105cym nasze rany; nigdy nie b\u0119dzie wielkim, polskim tw\u00f3rc\u0105 narodowym.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W pi\u0105tek og\u0142oszono, \u017ce “Ojczyzna” Paw\u0142a Pawlikowskiego b\u0119dzie reprezentowa\u0107 Polsk\u0119 w przysz\u0142orocznym wy\u015bcigu oscarowym. Z tej okazji Mi\u0142osz Spychalski pisze o tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera, sprawdzaj\u0105c, czy mo\u017cna go nazwa\u0107 wielkim polskim tw\u00f3rc\u0105 narodowym. \u00a0 \u00a0 \u00a0 Pawe\u0142 Pawlikowski w\u0142a\u015bnie nakr\u0119ci\u0142 film o jednym z najwi\u0119kszych literat\u00f3w XX-wieku. A przynajmniej mog\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce “Ojczyzna” b\u0119dzie takim<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":31009,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-31008","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31008","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31008"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31008\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31009"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31008"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31008"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hic.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31008"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\u00a0 \u00a0 \u00a0
Pawe\u0142 Pawlikowski<\/a> w\u0142a\u015bnie nakr\u0119ci\u0142 film o jednym z najwi\u0119kszych literat\u00f3w XX-wieku. A przynajmniej mog\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce “Ojczyzna<\/a>” b\u0119dzie takim dzie\u0142em \u2013 filmem o Thomasie Mannie<\/a>. Zaczynam wi\u0119c \u2013 adekwatnie \u2013 d\u0142u\u017cszym fragmentem powie\u015bci, “2666” Roberto Bola\u00f1o<\/a>:
\u00a0 \u00a0 \u00a0
Farmaceuta odpowiedzia\u0142 [\u2026], \u017ce podoba\u0142y mu si\u0119 ksi\u0105\u017cki typu “Przemiana”, “Bartleby”, “Proste serce”, “Opowie\u015b\u0107 wigilijna”. [\u2026] Pomijaj\u0105c “Proste serce” i “Opowie\u015b\u0107 wigilijn\u0105”, kt\u00f3re, jak powszechnie wiadomo, s\u0105 opowiadaniami, a nie ksi\u0105\u017ckami, intryguj\u0105ce by\u0142o owo upodobanie m\u0142odego farmaceuty [\u2026] przedk\u0142adaj\u0105cego, ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, dzie\u0142a mniejsze nad dzie\u0142a wi\u0119ksze. Wybiera\u0142 “Przemian\u0119” zamiast “Procesu”, wybiera\u0142 “Bartleby\u2019ego” zamiast “Moby Dicka”, wybiera\u0142 “Proste serce” zamiast “Bouvarda i Pecucheta”, “Opowie\u015b\u0107 wigilijn\u0105” zamiast “Opowie\u015bci o dw\u00f3ch miastach” albo “Klubu Pickwicka”. [\u2026] Ju\u017c nawet o\u015bwieceni farmaceuci nie maj\u0105 odwagi si\u0119gn\u0105\u0107 po wielkie dzie\u0142a, niedoskona\u0142e, gwa\u0142towne, te, kt\u00f3re otwieraj\u0105 drog\u0119 w nieznane. Wybieraj\u0105 doskona\u0142e wprawki wielkich mistrz\u00f3w.<\/i><\/p>\n![\"1337320_1.7.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77158_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n![\"Zimna-wojna_3.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77159_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n![\"A_11645114.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77161_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n
\u2028
To wszystko sk\u0142ada si\u0119 na manieryzm filmowego j\u0119zyka Pawlikowskiego<\/a>; wra\u017cenie w pe\u0142ni zamierzonej stylizacji. Za jej cel najcz\u0119\u015bciej przyjmuje si\u0119 dzie\u0142a Polskiej Szko\u0142y Filmowej. Po\u0142\u0105czenie z pewno\u015bci\u0105 uzasadnione, jednak ju\u017c biografia Pawlikowskiego<\/a> \u2013 razem z rodzicami za m\u0142odu zmuszonego do opuszczenia Polski i skazanego na transnarodow\u0105 tu\u0142aczk\u0119 \u2013 sugerowa\u0142aby, \u017ce re\u017cyserowi “Lata mi\u0142o\u015bci<\/a>” mo\u017ce by\u0107 dalej ni\u017c bli\u017cej do narodowej mitologii i przedk\u0142adania publicznego nad prywatne, nawet je\u015bli wida\u0107 tu estetyczne powinowactwa z Wajd\u0105<\/a> czy Hasem<\/a>. <\/p>\n![\"IDA_2013_blu_ray005.png\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77162_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n
\u00a0\u00a0
To st\u0105d bierze si\u0119 te\u017c \u2013 last but not least<\/i> \u2013 fascynacja ruinami. Nie tylko, lecz przede wszystkim tymi o znaczeniu sakralnym: ko\u015bcio\u0142ami czy cerkwiami. W Pawlikowskim<\/a> znajdziemy sporo z Tarkowskiego<\/a>. Cho\u0107 nie jest tak skrajnie kontemplacyjny, jak tw\u00f3rca “Nostalgii<\/a>“, r\u00f3wnie\u017c u niego w centrum stoi krytyka odwrotu od duchowej strony cz\u0142owiecze\u0144stwa. T\u0119 optyk\u0119 i t\u0119 tradycj\u0119 m\u00f3g\u0142 wzgl\u0119dnie swobodnie Pawlikowski<\/a> wybra\u0107, przedk\u0142adaj\u0105c medytacj\u0119 nad akcj\u0119, milczenie i gest nad rozgadanie, co zreszt\u0105 odr\u00f3\u017cnia go od polskich re\u017cyser\u00f3w en masse<\/i>, lubuj\u0105cych si\u0119 w rozbudowanych dialogach oraz teatralnej afektacji. <\/p>\n![\"zoom_1418768807_Ida_-_5@2x.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77160_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n![\"1334395_1.7.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77163_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n![\"1337322_1.7.jpg\"](\"https:\/\/fwcdn.pl\/nph\/1985708\/2026\/77164_1.2.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n